سنجش ميزان رسوب گلبول قرمز
ساعت ۱٠:٤٧ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۳۱ امرداد ۱۳۸٦  

مراقب رسوب گلبول در خون خود باشيد

گويچه‌های قرمز خون
خون مايعي لزج است که بخشي از آن را مايعي به نام پلاسما و بخش ديگر را عناصر جامد معلق در پلاسما تشکيل مي‌دهد. بخش جامد خون شامل اريتروسيتها (گلبولهاي قرمز خون) ، لوکوسيتها يا گلبولهاي سفيد و پلاکتها است. گلبولهاي قرمز يا اريتروسيتها سلولهايي هستند که در انسانها و جانوران خونگرم داراي پروتوپلاسم هموژن اما بدون هسته هستند. غشاي آنها از مجموعه‌اي از ليپو پروتئينها تشکيل يافته که به مواد کلوئيدي و يون پتاسيم يا يون سديم غير قابل نفوذ است اما به يون کلر و بي‌کربنات نفوذ پذير است. ترکيب مواد معدني اريتروسيتها و پلاسما مشابه هم نيستند.مقدار پتاسيم گلبولهاي قرمز انسان بيشتر از سديم مي‌باشد در حالي که نسبت اين نمکها در پلاسما برعکس است هموگلوبين۹۰درصد ماده خشک گلبولهاي قرمز را تشکيل مي‌دهد. در حالي که پروتئينها ، ليپيدها و گلوکز و نمکهاي معدني دو درصد بقيه را بوجود مي‌آورند. تعيين تعداد اريتروسيتها در خون اهميت زيادي در فيزيولوژي و کلينيک دارد. در حدود ۵.۵ ميليون گلبول قرمز در ميليمتر مکعب خون يک مرد سالم و ۴.۵ ميليون گلبول در ميليمتر مکعب خون در يک زن سالم وجود دارد.
مشخصات گلبولهای قرمز
قطر گلبولهاي قرمز بين ۷.۵ - ۷.۲ ميکرون و حجم متوسط هر يک از آنها ۹۰ - ۸۸ ميکرون مکعب است. ضخامت آنها در ضخيم‌ترين قسمت ۲ ميکرون و در وسط يک ميکرون است. از روي اندازه هر اريتروسيت و تعداد کل آنها با مساحت کلي گلبولهاي قرمز را در بدن مي‌توان محاسبه نمود. چون جذب و آزاد شدن اکسيژن يعني تبادلات آن در اين سطح صورت مي‌گيرد از اين نظر اين رقم واجد اهميت است. زيرا تبادل اکسيژن عمل اصلي فيزيولوژيک گلبولهاي قرمز است.
مجموع کل مساحت گلبولهاي قرمز در خون انسان بطور متوسط ۳۵۰۰ - ۳۰۰۰ متر مربع است که اين مقدار ۱۵۰۰ برابر سطح بدن مي‌باشد. شکل خاص گلبول قرمز به وسيع بودن اين سطح کمک مي‌کند. گلبولهاي قرمز انسان پهن و در مرکز مقعرالطرفين هستند با اين شکل هيچ نقطه‌اي از سلول بيشتر از ۸۵ درصد ميکرون از سطح آن فاصله ندارد در صورتي که يک شکل کروي ۲.۵ ميکرون از سطح فاصله دارد و کل سطح ۲۰ درصد کمتر مي‌شود. اين نسبت واقعي بين سطح و حجم اجزاي گلبولهاي قرمز عمل انتقال اکسيژن را از اندامهاي تنفسي به سلولها آسانتر مي‌سازد.

هموگلوبين
هموگلوبين نقش مهمي در حمل و نقل گازهاي خون بويژه اکسيژن در موجود زنده را به عهده دارد اين ماده يک مولکول پيچيده شيميايي (با وزن مولکولي ۶۸۰۰۰ دالتون) است که از يک بخش پروتئيني به نام گلوبين و چهار مولکول غير پروتئيني به نام هم درست شده است. مولکول هم از يک اتم آهن که مي‌تواند با اکسيژن ترکيب شده و يا آن را از دست بدهد تشکيل يافته است. ظرفيت آهن  بعد از ترکيب با اکسيژن تغيير نمي‌کند و همچنان دو ظرفيتي باقي مي‌ماند. اگر هموگلوبين با محلول اسيد کلريدريک مخلوط شود هم از گلوبين جدا مي‌شود و به همين (C34H32N4O4FeCl) کريستالهايي با شکل مشخص دارد تبديل مي‌شود و در پزشکي قانوني ازهمين آزمايش براي اثبات وجود خون استفاده مي‌شود.
مولکول هم از چهار حلقه پيرولي (دو باز و دو اسيد) تشکيل شده است اتم آهن دو ظرفیتی به بخش پروتئين يا گلوبين مي‌چسبد. هنگامي که هم آهن خود را از دست مي‌دهد و فقط ساختمان پيرولي باقي مي‌ماند هماتو پورفيرين يا پروتو پورفيرين ناميده مي‌شود. اين ماده در يک نوع خاص از مسموميت يا اختلال متابوليکي به مقدار زياد در بدن موجود زنده تشکيل مي‌شود هماتو پورفيرين از ادرار دفع مي‌گردد. هم بخش فعال يا گروه پروستيک هموگلوبين است در حالي که گلوبين يک پروتئين ناقل هم است.

توليد گلبولهاي قرمز
عمر متوسط گلبولهاي قرمز خون ۱۲۰ روز است براي اين که ميزان گلبولهاي قرمز در خون ثابت بماند بايد در هر ثانيه حدود يک ميليون گلبول قرمز در مغز استخوان ساخته شود. گلبولهاي قرمز در دوره جنيني در کبد و طحال و گره‌هاي لنفاوي ساخته مي‌شوند. اما در ماههاي آخر دوره جنيني و پس از تولد تنها در مغز استخوان بوجود مي‌آيند. در سالهاي اول پس از تولد همه استخوانها گلبول قرمز مي‌سازند ولي از حدود پنج سالگي به بعد توليد گلبول قرمز در استخوانهاي دراز کاهش مي‌يابد و سپس متوقف مي‌شود و از آن به بعد بيشتر گلبولهاي قرمز در مغز استخوانهاي ستون مهره‌ها ، سر ، سينه و لگن توليد مي‌شوند.
در مغز استخوان بافت زاينده‌اي وجود دارد که با چند تقسيم سلولي گلبولهاي قرمز را مي‌سازد سلولهاي زاينده در ضمن اين تغييرات هسته خود را از دست مي‌دهند و مقدار زيادي هموگلوبين در سيتوپلاسم خود مي‌سازند. فعاليت ماهيچه‌اي ، صعود به ارتفاعات و گرم شدن هوا ، توليد گلبولهاي قرمز را افزايش مي‌دهند. سلولهاي مولد گلبولهاي قرمز در مغز استخوان نسبت به عواملي مانند اشعه‌هاي زيان آور مانند اشعه ايکس بسيار حساسند. و نخستين بخش بدن در مقابل اشعه ايکس که از کار مي‌افتد همين بافت مغز استخوان است.کمبود ويتامين B12 ، آهن ، نيز باعث کاهش توليد گلبولهاي قرمز مي‌شود.

سرعت رسوب گلبولهاي قرمز
اگر به خون ماده ضد انعقاد اضافه شود و در ظرفي بي‌حرکت باقي بماند گلبولهاي قرمز آن پس از مدتي رسوب خواهند کرد. سرعت رسوب با روشهاي خاصي اندازه‌گيري مي‌شود که بر حسب ميليمتر در ساعت اندازه‌گيري مي‌شود و اين سرعت در مردان ، زنان ، اطفال و زنان حامله متفاوت است. بدين ترتيب اندازه‌گيري آن ارزش تشخيصي دارد سرعت رسوب گلبولهاي قرمز ، چسبيدن آنها به يکديگر به شکل منظم است. در اندازه‌گيري آن عواملي چون تغيير محتوي پروتئينهاي خون ، تغيير گلوبولين و غيره بر سرعت رسوب آنها اثر مي‌گذارد.
سرعت رسوب گلبول‏هاي قرمز خون يا سريمانتاسيون، نسبت مستقيم با مقدارفيبرينوژن و تا حدي گلبولين‏هاي آلفا دو، بتا و گاما دارد. اين پرووتئين‏هاي غير قرينه بيش از هر پروتئين ديگري مي‏توانند بارهاي منفي گلبول‏هاي قرمز كاهش داده (پتانسيل زتا) و سرعت رسوب گلبول‏هاي قرمز را افزايش دهند. برعكس آلبومين و لستين سرعت رسوب گلبول‏ها را كاهش مي‏دهند. سرعت رسوب گلبول‏هاي قرمز خون نوزادان و خون بند ناف بسيار كند و به ندرت بيش از  2ميلي متر در ساعت مي‏رسد. در كودكان و سنين نوجواني نيز مقدار سريمانتاسيون كمتر از بالغين و افراد سنين متوسط، كمتر از افراد مسن و مردان كمتر از زنان مي‏باشد.
حداكثر مقدار طبيعي سرعت رسوب گلبول‏هاي قرمز با روش وسترگرين در مردان كمتر از  ۵۰سال ۱۵mm/hو زنان كمتر از۵۰ سال، ۳۰mm/h و مردان بالاي ۵۰ سال ۲۰mm/h، زنان بالاي۵۰سال ۳۰mm/h و مردان بالاي۸۵ سال ۲۰mm/hو زنان بالاي ۸۵ سال ۴۲mm/h مي باشد. مرداني كه وازكتومي شده‏اند، مقدار سديمانتاسيون آنها افزايش مي‏يابد ولي اگر هورمون تستوسترون مصرف نمايند، مقدار آن طبيعي خواهد شد. حدود  ۱۰درصد كودكان به ظاهر سالم داراي سديمانتاسيون بالاتر از  ۲۰ ميلي متر در ساعت مي‏باشند ولي به طور طبيعي، حداكثر آن  ۱۰ ميلي متر در ساعت مي‏باشد.

آنالايزرهای رسوب گلبول قرمز(ESR)
اندازه‌گيري ميزان رسوب گلبو‌ل‌هاي قرمز (ESR) به عنوان يك تست غربالگري داراي جايگاه خاصي در بين آزمايش‌هاي بالينی بوده و به عنوان يك پيش آگهي در تشخيص و درمان بيماري‌ها كاربرد وسيعی دارد.

عنوان آزمايش:erythrocyte sedimentation rate
هدف: سنجش ميزان رسوب گلبولی

وسايل مورد نياز:
 پيپت westergren – پايه   - cc ۶/۱ خون - cc ۴سيترات سديم ۸/۳%  - وسايل خون گيری

روش کار:
cc ۶/۱خون گرفته و با ماده ضد انعقاد مخلوط ميکنيم و توسط پيپت westergren تا صفر ميکشيم و به مدت ۱ ساعت در پايه ميگذاريم و در نهايت ميزان رسوب را می خوانيم.


کلمات کليدي: